Sprawozdanie z konferencji
z okazji 35 - lecia Polskiego Towarzystwa Dysleksji
W dniu 13.12.2025 r. odbyła się konferencja “Dysleksja - nauka, praktyka, stereotypy”. Uroczystego otwarcia jubileuszowej konferencji dokonała Przewodnicząca PTD Ewa Jakacka, po przywitaniu nastąpiło wręczenie nagród Honorowego Członka Polskiego Towarzystwa Dysleksji. Na konferencji nie mogło zabraknąć Pani profesor Marty Bogdanowicz, która podzieliła się wspomnieniami z 17.12.1990 r., czyli z początków pracy i wiedzy na temat dysleksji w Polsce.
Pierwszą część obrad konferencyjnych otworzyła profesor dr hab. UG Marta Łockiewicz z wykładem - Diagnoza dysleksji w świetle ICD-11 i najnowszych definicji. Autorka w swoim wystąpieniu wskazała na trwające konsultacje nt. ICD – 11. Ukazała próby tworzenia nowej definicji dysleksji. Dysleksja jest specyficznym, neurorozwojowym zaburzeniem uczenia się. Jej symptomy obejmują trudności z prawidłowym i/lub płynnym rozpoznawaniem słów oraz z poprawną pisownią i dekodowaniem (Lyon, Shaywitz, Shaywitz, 2003). Dysleksja to poważne i utrzymujące się trudności z poprawnym i płynnym czytaniem słów (Elliott J. G., Grigorenko E. L. 2024). Diagnoza powinna dotyczyć umiejętności czytania i pisania, jednak inne umiejętności powinny być także badane, ponieważ mogą pomóc w lepszym rozumieniu charakteru trudności w uczeniu. Rozwojowe zaburzenie uczenia się: to znaczne i utrzymujące się trudności w uczeniu się umiejętności szkolnych w zakresie: a) czytania, tj. poprawność czytania słów, płynność czytania i czytanie ze zrozumieniem – 6A03.0 z trudnościami w czytaniu; b) pisania, tj. poprawność zapisu pojedynczych słów, poprawność gramatyczna i interpunkcyjna oraz kompozycja uporządkowanego i spójnego tekstu – 6A03.1 z trudnościami w ekspresji pisemnej; c) matematyki lub arytmetyki, tj. rozumienie pojęcia liczby, zapamiętywanie faktów arytmetycznych, dokonywanie poprawnych i szybkich obliczeń oraz poprawne myślenie matematyczne – 6A03.2 z trudnościami w matematyce (Światowa Organizacja Zdrowia, 2019 ICD-11, International classification of diseases).
Prelegentka stwierdziła, że dysleksję diagnozuje się przy inteligencji niższej niż przeciętna, ale nie diagnozuje się jej, jeśli występuje niepełnosprawność umysłowa. Kluczowym symptomem dysleksji są trudności z płynnością czytania oraz poprawnym zapisem pojedynczych słów. Dysleksja obejmuje różne trudności z przetwarzaniem informacji, które odpowiadają za uczenie się czytania i poprawnego zapisu pojedynczych słów (poprawnej pisowni). Niektóre lub wszystkie umiejętności komunikacji za pomocą pisma plasują się u osób z dysleksją na znacząco niższym poziomie niż oczekiwany przy uwzględnieniu wieku, zastosowanej standardowej metodyki nauczania oraz pomiaru innych osiągnięć (Carroll J. M., Holden C., Kirby P., Thomason P., A., Snowling M., J., & the Dyslexia Dephi Panel, 2025). Brak jest relacji między konkretnymi deficytami poznawczymi i typami błędów (ortograficznymi i fonetycznymi). Uczniowie z i bez dysleksji popełniają te same typy błędów, tylko więcej. Dysleksja może wpływać na nabywanie innych umiejętności, tj. umiejętności matematycznych, czytania ze zrozumieniem lub naukę innego języka. Najczęściej obserwowanym zaburzeniem poznawczym w dysleksji są deficyty przetwarzania fonologicznego tj. świadomości fonologicznej, szybkości przetwarzania fonologicznego lub pamięci fonologicznej. Pani profesor stwierdziła, że zaburzenia pamięci roboczej, szybkość przetwarzania i umiejętności ortograficzne nie są przyczyną dysleksji. O dysleksji mówimy wtedy, gdy nie ma efektów po prowadzonej terapii. Jest regułą, że dysleksja często współwystępuje z innymi trudnościami rozwojowymi, w tym z rozwojowym zaburzeniem języka, dyskalkulią, ADHD i rozwojowym zaburzeniem koordynacji. Autorka wskazała więc na współwystępowanie z dysleksją zaburzeń, tj.: rozwojowe zaburzenie mowy (6A01.0), rozwojowe zaburzenie języka (6A01.2), zaburzenie ze spektrum autyzmu (6A02), rozwojowe zaburzenie uczenia się, w tym: z trudnościami w ekspresji pisemnej (6A03.2) oraz matematyce (6A03.3), nadpobudliwość psychoruchowa z deficytem uwagi (6A05). Naukowcy odchodzą od badania zdolności wzrokowych, a przeprowadzając testy można więc traktować te funkcje fakultatywnie. Nie diagnozujemy też lateralizacji (nie powoduje ona żadnych trudności), orientacji przestrzennej w czasie i schemacie ciała, sprawności ruchowych (motoryki małej i dużej). Pod koniec wykładu autorka stwierdziła, że rozwojowe zaburzenie uczenia się (odchodzi się od nazewnictwa specyficznych trudności w uczeniu się) nie jest spowodowane zaburzeniami rozwoju intelektualnego, nieprawidłowym funkcjonowaniem narządów zmysłów (wzroku lub słuchu), zaburzeniami neurologicznymi lub ruchowymi czy niedostateczną edukacją i słabą znajomością języka używanego w szkole, ani przeciwnościami psychospołecznymi.
Wystąpienie prof. dr hab. Katarzyny Jednoróg z Pracowni Neurobiologii Procesów Językowych Instytutu Biologii Doświadczalnej PAN, Rola integracji multisensorycznej w dysleksji, poświęcone było rozwojowi integracji multisensorycznej u dzieci i młodzieży. Pani profesor stwierdziła, że początek korzyści multisensorycznej na zachowanie (np. mowa) pojawia się już u dziecka 6 – letniego, a kulminacja integracji następuje w wieku 10 – 11 lat. Następnie wskazała na etapy nauki czytania, tj.: faza logograficzna, faza alfabetyczna/fonologiczna (widzenie, słyszenie) oraz faza ortograficzna, przy czym połączenia litera - głoska są arbitralne, zależne od języka i wymagają uczenia się (Firth, 1981). Nauka czytania zmienia mózg, staje się on coraz bardziej multimodalny. Integracja multisensoryczna dla arbitralnych bodźców (litera – głoska) rozwija się długo - nawet do okresu dorastania, stąd jest szerokie okno na interwencje edukacyjne i terapeutyczne. Sama znajomość reguł litera - głoska nie oznacza automatyzacji, ta wymaga czasu i powtarzalnych, multisensorycznych doświadczeń. Sam proces automatyzacji jest powolny. Wspieranie informacjami z wielu modalności (wzrok - słuch - dotyk – ruch) ułatwia automatyzację kojarzenia litery z głoską i pomaga przezwyciężyć niezmienność lustrzaną. Na efektywność połączenia głoski i litery wpływają: przejrzystość ortograficzna języka, modalność zmysłowa i różnice indywidualne (w tym dysleksja). Dysleksja to specyficzna trudność w nauce czytania, obniżona poprawność i płynność czytania, a diagnozę przeprowadza się 1,6 – 2,4 razy częściej u mężczyzn niż u kobiet (Yang i in., 2022). Dysleksja to zaburzenie neurorozwojowe, występuje tu niższa aktywność w lewopółkulowych regionach mózgu zaangażowanych w proces czytania (Yan i in., 2021), jednak dokładne biologiczne przyczyny są niejasne.
Podsumowując w dysleksji obserwuje się trudności w automatyzacji i generalizacji połączeń litera - głoska oraz wolniejsze tempo tworzenia stabilnych reprezentacji multisensorycznych. Deficyt integracji multisensorycznej prostych bodźców, obecny u mężczyzn z dysleksją, może być dodatkowym czynnikiem ryzyka utrudniającym rozwój płynnego czytania. Część osób z dysleksją (chłopcy) potrzebuje więcej czasu, większej liczby powtórzeń i silniejszego wsparcia multisensorycznego, aby osiągnąć ten sam poziom automatyzacji co rówieśnicy.
W kolejnym referacie - Między literą a neuronem – skuteczność terapii osób z dysleksją z perspektywy neuropsychologii, dr hab. Aneta Borkowska z Instytutu Psychologii UMCS z Lublina wskazała, że główne deficyty neuropsychologiczne, zgodnie z koncepcją podwójnego deficytu związane z dysleksją, odnoszą się do: przetwarzania fonologicznego oraz szybkiego nazywania. Badania wskazują także na znaczenie: koordynacji czuciowo – ruchowej i zaburzeń proceduralnych, w tym automatyzacji, funkcji wykonawczych (tj. hamowania, przełączania uwagi i słuchowej pamięci roboczej), uwagi wzrokowej oraz zaburzeń systemu wielkokomórkowego. W przeglądzie systematycznym Petersa i in. (2019) podkreślono, że programy treningu uwagi wzrokowej dla dzieci z dysleksją (tj. ćwiczenia percepcji wzrokowej, programy przyspieszające naukę czytania oparte na funkcjach wzrokowych oraz gry komputerowe z akcją, Action Video Games) mogą być skuteczną alternatywą dla tradycyjnych programów nauczania czytania opartych na fonologii. Zgodnie z definicją Green i Bavelier (2012) gry AVG wymagają dużego wysiłku percepcyjnego, poznawczego i motorycznego. Wyniki metaanalizy wskazują na większą poprawę w grupie AVG w porównaniu z grupą aktywną kontrolną w zakresie ogólnego wskaźnika poznawczego, uwagi wzrokowej, szybkości czytania i przetwarzania fonologicznego. Plastyczność mózgu dorosłych z dysleksją jest możliwa, ale przebiega inaczej niż u dzieci. U dzieci po terapii najczęściej obserwuje się dominującą normalizację aktywacji lewej półkuli, u dorosłych występuje kombinacja normalizacji i kompensacji. Oznacza to, że dorośli też mogą poprawić czytanie, ale wymagają bardziej intensywnej terapii oraz dłuższego czasu na uzyskanie zmian płynności i rozumienia tekstu. Prelegentka przedstawiła też metody stymulacji mózgu, czyli cztery główne techniki NIBS: TMS – przedczaszkowa stymulacja magnetyczna, tDCS – przedczaszkowa stymulacja prądem stałym, tACS - przedczaszkowa stymulacja prądem zmiennym, tRNS - przedczaszkowa stymulacja szumem losowym, (Turker S., & Hartwigsen G., 2021). Badania wskazują na najsilniejsze efekty NIBS w populacji dziecięcej, co potwierdza większą plastyczność rozwojową, ale może poprawić czytanie zarówno u dzieci, nastolatków, jak i dorosłych. W większości badań odnotowano poprawę co najmniej jednego komponentu czytania, np. dokładność czytania pseudowyrazów, szybkość czytania tekstu, czytanie słów o niskiej częstotliwości, wiadomość fonologiczną.
Autorką następnego wystąpienia była dr Mariola Pałka - Pilecka, która zaprezentowała referat - Relacja terapeutyczna pomiędzy nauczycielem a uczniem - ujęcie personalistyczne. Celem wystąpienia było pokazanie znaczenia terapii jako przymierza terapeutycznego pomiędzy nauczycielem a dzieckiem i istoty wrażliwego uczestnictwa w terapii. Prelegentka wskazała, że wiedza teoretyczno – metodyczna terapeutyczne i wrażliwe uczestnictwo terapeuty w terapii obejmuje staranny dobór zadań terapeutycznych w obszarze funkcji dojrzewających, czyli strefy najbliższego rozwoju dziecka, która jest wartością dynamiczną. Ważne jest udzielanie adekwatnego wsparcia poznawczego i emocjonalnego w wykonywaniu zadań terapeutycznych w taki sposób, aby dziecko było autorem sukcesu. Istotne jest też diagnozowanie progresu i sposobu odczuwania jego efektów przez dziecko, czyli czy dysponuje nowymi sposobami w radzeniu sobie z dotychczasowymi problemami.
Po zakończeniu pierwszej części obrad otwarto dyskusję nad wygłoszonymi referatami, w trakcie której uczestnicy konferencji mieli okazję podzielić się swoimi spostrzeżeniami oraz uwagami na temat poruszanej problematyki. Po zakończeniu ostatniego zaplanowanego punktu konferencji p. Ewa Jakacka dokonała uroczystego zamknięcia konferencji, dziękując obecnym za przybycie, wygłoszenie niezwykle ciekawych i wartościowych referatów, wystosowując jednocześnie serdeczne zaproszenie do wzięcia udziału w kolejnych edycjach konferencji.
Na koniec odbyły się warsztaty w pięciu grupach tematycznych, 1. Marta Jankowska - Techniki uczenia (się) nie tylko dla osób z dysleksją, 2. Ewa Jakacka, Małgorzata Barańska - Słucham głosek, znam litery. Zapobieganie trudnościom w nauce czytania i pisania 3. Marta Badowska, dr Elżbieta Szala, Katarzyna Sirak - Dysleksja, ADHD, labilna uwaga? Profesjonalna terapia i nowoczesne narzędzia. PlatformaEdusensus, 4. Dr Anna Walerzak - Więckowska - Trening umiejętności matematycznych dla terapeutów dyskalkulii, 5. Violetta Piasecka, Małgorzata Rożyńska, Monika Zielińska - Terapia pedagogiczna skoncentrowana na pozytywnej motywacji uczniów. Co daje profesjonalny program mTalent DYSLEKSJA? Perspektywa praktyków.
Opracowanie:
Katarzyna Krysiak
pedagog PPP 7
